امروز : ۳ مهر ۱۳۹۶
تبلیغات   |   درباره ما   |   تماس با ما
تبلیغات

    Sorry. No data so far.

سامانه پیام کوتاه
سامانه پیام کوتاه سنگسر نیوز
پیش بینی آب و هوا
مهدیشهر
مهر ۳, ۱۳۹۶, ۴:۴۶ ق.ظ
 

صاف
22°C
رطوبت: 17%
سرعت باد: 0 m/s شمال
اطلاعات بیشتر...
 
آمار سایت
  • 13
  • 1,056
  • 3,367,554
  • 1,104
  • 3,697
  • فروردین ۱۰, ۱۳۹۶

دگرگونی واج ها در گویش سنگسری

جعفرحاجی ملک احمدی

جعفرحاجی ملک احمدی

چکیده:
سنگسری­ها بازماندگان اولین دسته­های آریایی هستند که به ایران آمده­اند. هنوز پس از گذشت هزاران سال و با وجود تحولات و فراز و نشیب­های بی­شمار این سرزمین نه تنها گویش شیرین آریایی ویژه خود را حفظ کرده­اند بلکه در برقرار داشتن سنن باستانی تعصب خاص نشان می­دهند و آن را مو به مو اجرا می­کنند، از این رو به جرأت می­توان گفت که زبان و طرز زندگی آنان نموداری از زبان و زندگی ایرانیان باستان پیش از تشکیل دولت هخامنشی است.
گویش سنگسری­ گویشی مخصوص و عضوی از شاخه غربی، شمال غربی زبان­های ایرانی است که خود شاخه­ای از زبان­های هندوایرانی که آن نیز به نوبه خود شاخه­ای از زبان­های  هند و اروپایی است و با زبان سمنانی، سرخه­ای، شهمیرزادی و لاسگردی که از آبادی­های مهم شهرستان سمنان محسوب می­شود، نزدیکی و شباهت خاصی دارد. در این گویش از نظر واجی فرایندهایی وجود دارد که در این مقاله به آن­ها پرداخته شده است.

واژه­های کلیدی

گویش سنگسری، واج­شناسی، دگرگونی و فرایندهای واجی

واج­های گویش سنگسری و ویژگی­های آن

هر یک از صداها یا حرف­هایی که واژه­های یک زبان یا یک گویش از به هم پیوستن آن­ها پدید می­آیند و سخنگویان آن زبان و گویشوران آن گویش آن­ها را در یک زمان معین از یکدیگر باز می­شناسند و تبدیل یکی از آن­ها به دیگری موجب تغییر در معنی آن واژه می­گردد، یک «واج» نامیده می­شود. مانند: «د» «-َ» «ر» «د» در واژه «درد» و «ک» «-ِ» «ت» «ا» «ب» در واژه «کتاب» و «د» «ا» «ن» «-ِ» «ش» در واژه «دانش» و مانند آن­ها.

واج­های گویش سنگسر همانند واج­های زبان فارسی رسمی دو­ گونه­اند: یک دسته «هم­خوان» ها هستند یعنی حرف­های بی­صدا یا «صامت»ها که نمی­توان آن­ها را فراگو کرد مگر به کمک «واکه»­ها. دسته دیگر «واکه»ها هستند، یعنی حرف­های باصدا یا «مصوّت»ها که همخوان­ها به میانجی آن­ها فراگو می­شوند.

هم­خوان­ها

در گویش سنگسر بر روی هم بیست و سه (۲۳) هم­خوان وجود دارد که به ترتیب الفبای خط­فارسی عبارتند از: ء ب پ ت ج چ خ د ر ز ژ س ش ف ق ک گ ل م ن و ه ی

واکه­ها

در گویش سنگسری ده واکه وجود دارد که عبارتند از:

۱-  اَ (-َ) / a

۲- آ (ا)/ â

۳- اِ (-ِ) / e

۴- ای/i

۵- اُ (-ُ)/o

۶- او/ô

۷- اُوْ (ءُ وْ)/ow

۸- اْوْ (ءْوْ)/ö

۹- ِْ (ءْ)ə

۱۰- اِی / ey

۱- جدول نشانه­های گویش سنگسری و معادل­های فارسی آن (هم­خوان­ها)

ردیف

برابر خط فارسی

نمونه واژه سنگسری

نشانه لاتین

۱

ء (همزه)

زراعت

zərâ,at

,

۲

ب

بِربِر

bərbər

b

۳

پ

پینَک

Pinak

p

۴

ت، ط

توم

Tôm

T

۵

ج

جاجِم

Jâj əm

J

۶

چ

چِچَک

ečakč

č

۷

خ

خالک

xâlak

x

۸

د

دادا

dâdâ

d

۹

ر

کرباله

kərbâlə

 r

۱۰

ز، ذ، ظ، ض

زُوز

zowz

z

۱۱

ژ

روژَک

röžak

ž

۱۲

س، ث، ص

سوس

sôs

s

۱۳

ش

شولَّک

šöllak

š

۱۴

غ، ق

غِرُم

qəröm

q

۱۵

ف

وَرف

varf

f

۱۶

ک

کاتا

kâtâ

k

۱۷

گ

گُو گوکّه

gow gökkə

g

۱۸

ل

لَمپا

lampâ

l

۱۹

م

کَمُو

kamow

m

۲۰

ن

نون

nön

n

۲۱

و

وَرک

vark

v

۲۲

ح، ه

هَمیر

hamir

h

۲۳

ی

یون

yön

y

* نشانه تشدید نیز تکرار واج صامت مورد نظر است؛ مانند «دَنّون / dannön » (دندان)

 

۲- جدول نشانه­های گویش سنگسری و معادل­های فارسی آن (واکه­ها)

ردیف

برابر خط فارسی

نمونه واژه سنگسری

نشانه لاتین

۱

کَوَّک

kavvak

a

۲

آ

آل

âl

â

۳

جِل

jel

e

۴

ای

میش

miš

i

۵

مُست

most

o

۶

او

دودو

dôdô

ô

۷

اُو (عو)

دَستُو

dastow

ow

۸

او (عو)

توره

törə

ö

۹

-ِ  (عـ)

کِلاف

kəlâf

ə

۱۰

اِی

خِینی

xeyni

ey

 

دگرگونی­های صامت­ها و مصوت­ها

یکی از مسائلی که در مطالعه و بررسی هر گویش مورد توجه قرار می­گیرد شباهت­ها و تفاوت­های واژه­ها با زبان­های معیار است. برخی از واژه­ها که در گویش­های مختلف به کار می­روند شکل تغییر یافته واژه­های زبان معیار هستند که از این تغییر با عنوان دگرگونی­ واج­ها (صامت­ها و مصوت­ها) یاد می­شود.

در گویش سنگسری اکثر لغات و اصطلاحات تفاوت­های زیادی با واژه­های زبان فارسی رسمی دارند به طوری که نمی­توان هیچ شباهتی بین آن­ها یافت. اما برخی از واژه­ها را می­توان با احتساب یک یا چند فرآیند واجی و دگرگونی در برخی صامت­ها و مصوت­ها با واژه­های زبان فارسی رسمی شبیه دانست. در این بخش به برخی از این دگرگونی­ها پرداخته می­شود.

دگرگونی واکه­ها

تبدیل (-َ/a) به (ءْ/ə)

ترازو ← تِرازِ tərâze

بَستِه ← بِستِه əbəst

دَوا ← دِوا dəvâ

بَلا  ← بِلا  bəlâ

تبدیل (-َ/a) به (اُوْ/ow)

سبز ← سُوْز sowz

شب ← شُوْ šow

اَفسار ← اُوْسار owsâr

تبدیل (-ِ/e) به (ءْ -ِ /ə)

این دگرگونی واجی از رایج­ترین دگرگونی­ها در گویش سنگسری به حساب می­آید و تقریباً تمامی واژه­هایی که هجای اولشان دارای مصوت کوتاه (-ِ) است این دگرگونی در آن­ها رخ می­دهد. البته این دگرگونی در واج­های میانی و پایانی واژه­ها هم انجام می­شود.

کِتاب ketâb  ← کتاب kətâb

اِسم esm ← اسم əsm

اِفتخار eftexâr ← افتخار əftəxâr

قاسم qâsem ← قاسم qâsəm

پنجره panjere  ← پنجره panjərə

تبدیل ( -ُ / o) به (ءْ –ِ /ə)

خُدا xodâ ←  خدا xədâ

اُشتُر  oštor  ← اِشتُر toršə

تبدیل (آ / â) به (عـْو / ö)

سامان sâmân ← سامون  Sâmön

شام šâm  ← شوم mšö

نام nâm  ← نوم  nöm

شاهانه šâhâne  ← شاهونِه šâhönə

تبدیل (ای / i) به (ءْ-ِ / ə)

شیرین širin ← ərinš 

تبدیل (آ/â) به (اُوْ / ow )

گرداب gerdâb  ← گِردُو  gərdow

چاه čâh ← چُو čow

کشک آب (آبِ کشک)۱ ← کَشکُو kaškow

تبدیل (آ / â) به (-ُ / o )

بیمار ← ویمُر vimor

سواری ← سِوُری səvori

دگرگونی هم­خوان­ها

الف: ابدال

تبدیل (ب/b ) به (م / m )

اسب ← اَسم asm

چسب ← چسم časm

تبدیل (ب/b ) به (و/v )

بَر ← وَر var

تابه ← تاوِ   tâvə 

تَبَر ← توُر  təvor

برک ← وُلَگ valg

ابدال (ج/j) به (ش/š )

همان­طوری که در زبان فارسی رسمی رایج است:

مجتبی ← مشتبی moštəbâ

مجتهد ← مشتهد moštahed

ابدال (ج/ j) به (ژ/ž)

هجده ← هَژده haždə

ابدال (چ / č) به (ش / š )

قاچ ← قاش qâš

هیچکس← هشکین həškin

هیچکَدام← هشکِمین həškəmin

تبدیل (د/ d) به (ت/t )

کِساد ← کسّات kəssât

تُرد ← تُرت tort

آرد ← آرت ârt

محمّد ← مَمَّت mammat

احمد ← اَمَت  amat

ایراد ← اِیرات eyrât

مسجد ← مِچَّت məččat

تبدیل (ر/r ) به (ل / L )

برک ← وَلگ valg

قیر ← قیل qil

زنجیر ← زنجیل zangil

زَهره ← زَله zalə

مَرهم ← مِلهم  məlham

تبدیل (ژ / ž) به (چ / č )

گاراژ ← گوارچ görâč

تبدیل (ژ/ž) به (ج/j)

مژه ← موجیک môjik

ماژیک ← موجیک môjik

تبدیل (ف/ f) به (ب/ b)

کفش ← کَبش   kabš

تبدیل (ف/f ) به (م/m)

نصف ← نِسم nəsm

نصف شب ← نِسمِ شُو  nəsmə šow

تبدیل (ق/q) به (خ/x)

وقت ← وَخت vaxt

رقص ← رَخس raxs

فَرق ← فَخ fax

یقه ← یَخه  yaxə

تبدیل (گ/g) به (ق/q)

جگر ← جِقَر jəqar

تبدیل (م/m) به (و/v)

مَردود ← وِردودvərdôd  

ابدال (ن/n) به (م/m) همان­طوری که در فارسی رسمی رایج است و این ابدال در صورتی است که بعد از «ن» ساکن، هم­خوان «ب» بیاید.

قنبر← قمبر qambar

شنبه ← شَمبِه šambe   

دنبه ← دُمبِه  dömbə

انبر ← اَمبُر ambor

تبدیل (و/v) به (ف/f)

خلوت ← خَلفَت xalfat  

دیوار ← دیفار difâr

تبدیل (ف/f) به (ق/q)

فشار ← قِشار qəšâr

ب: حذف

حذف «د» پس از مصوت بلند 

استاد ← اِستا  əstâ

مروارید ← مِروُری mərrori

حذف «ه ، ح»

پنجاه ← پنجا pənjâ

روح ← رو rô

صبح ← صُب sob

چهل ← چِل čwl

چهار ← چار čâr

مشهد ← مَشَد mašad

حذف «ر»

برنج ← بِنج bənj

اگر ← اَگَ aga

ج: قلب

مسخره ← مخسرِه maxsarə

قفل ← قُلف qolf

عشق ← عِقش eqš

شِکل ←  شَلکَ šalk

برق  ← بَقر baqr

د: ابدال و قلب

قلیان ← قیلوم qeilôm

 

پی­نوشت

۱- توضیح این­که درگویش سنگسری صفت قبل از موصوف و مضاف­الیه قبل از مضاف واقع می­شود.

 توضیح : این مقاله در فصلنامه ی فرهنگی پژوهشی شماره ی ۴ و۳ (تابستان وپاییز ۱۳۹۰) فرهنگ قومس چاپ شده است.

۱۵ پاسخ به “دگرگونی واج ها در گویش سنگسری”

دیدگاهتان را بنویسید

*

این مطالب را هم بخوانید ...