تاریخچه آموزش و پرورش در سنگسر

عباس مصباحیان سنگسری

مکتب حیات بخش اسلام، پیامبر عظیم الشان اسلام حضرت محمد (ص) وائمه اطهار سلام اله علیها وبزرگان دین وعلم ومعرفت، امر سواد آموزی را بسیار خطیر و با اهمیت دانسته اند، به گونه ای که حضرت محمد (ص) خود را معلم می داند و رسالت بعثت خویش را معلمی اعلام می فرماید. انی بعثت معلماً، همزیستی عوامل دینی و علمی و حکومتی در اجتماع باعث گردیده است تا سرشت انسان در سیر ادوار وتکامل زندگی دریای فراگیری علم ودانش وانتقال آن به همنوعان گردد.

در تداوم حیات وتعامل انسانها شالوده یکی از نهادهای مهم اجتماعی به نام آموزش وپرورش طراحی، سازماندهی شده وسامان یافته است وطی قرون متمادی به بالندگی وتکامل رسیده است . ودر هیئت امروزی بیشتر نیازهای آموزشی وفرهنگی را پاسخگو است.

لازم به یاد آوری است که نام های اولیه این سازمان در ایران وزارت معارف ،اوقاف وصنایع مستظرفه بوده و سپس به وزارت فرهنگ ومعارف واوقاف وبعدها به وزارت آموزش وپرورش تغییر نام یافته است.

بدون تردید جامعه سنگسری زبان، به زبان و ادبیات فارسی را که زبان محوری و اصلی ایران بوده و هست، نیاز داشته است. از طرفی با توجه به اعتقادات مذهبی و اسلامی نیاز مبرم به فرهنگ قرآن و علوم و معارف اسلامی مورد توجه بوده و ارتباط با مراکز تعلیم و تربیت و آموزش و پرورش این اهداف را متحقق می نمود. هرچند اینکه روحانیون و قاریان و ملاها در مساجد و حسینیه ها و مکتب خانه ها پاسخگویی به مسائل شرعی و معنوی و آموزش قرآن و… را به عهده داشته و در امر سواد آموزی بسیار موثر و دخیل بوده اند اما کارگزاران حکومتی و دیوانی هم علیرغم ظلم و جوری که داشتند، زمینه ساز این امر مهم نیز بوده اند.

  عده ای سعی دارند تا معلم های مکتبخانه دار را متعلق به قرنهای گذشته معرفی نمایند ویاد و نامشان را به فراموشی بسپارند اما واقعیت این است که پیش از تاسیس سازمان، موظف دولتی، سواد آموزی نزد  باسوادان اهل خانه و خویشاوندان و همسایگان انجام می شده است و تعداد مکتب خانه های قدیمی اندک بوده و  معلمان نادر بوده اند و گمنام. فقط درسده ی اخیر، نام مواردی از مکتب خانه و معلمان مشخص، در یادها باقی مانده که می توان ذکر کرد.

درمجموع تاریخچه مدونی از سابقه طولانی سواد آموزی سنگسر قدیم موجود نیست، لذا ناگزیر درباره آنچه مستند بوده ویا از متقدمین بصورت سینه به سینه منتقل شده است تحقیق و به آن پرداخته می شود. در میان بسیاری از فرهیختگان علمی ودینی و فرهنگی دوران گذشته سنگسر، نام و آثار برخی ازآنان بیشتر و مشخص تر به چشم می خورد از جمله آخوند آق سید کاظم و شاعری که دیوان چاپ شده اشعارش باقی است و به کفش دوزی مشغول بوده است که دانش آموزان زیادی را بصورت رایگان تدریس می کرده است .

احمد معلم بنا به اظهار متقدمین از خوشنویسان بنام بوده  وکتابت چند جلد کلام الله مجید را درسال۱۲۶۰  ه . ق به پایان رسانید ایشان معلم دلسوز و توانا ی شهر سنگسر بوده اند.مرحوم اعظمی سنگسری از معلمه ای به نام سیده معصومه همسر کربلایی ملا یاد می کند که مادرش نزد  وی درس قرآن را فرا گرفته است .این معلمه درحدود سال۱۲۷۹ ه. ش مکتب خانه دخترانه داشته است.

داستانی در رابطه با کربلائی ملا، شوهر سیده معصومه نقل می کنند که نقل آن خالی از لطف نیست: حدود سال۱۲۵۰ شمسی کربلایی ملا توسط ترکمن ها جهت آموزش  بی سوادان آن منطقه، از سنگسر ربوده می شود و به منطقه ترکمن صحرا برده وپس از۳۰ سال خدمت آموزش به مردم ترکمن به سنگسر بازگردانده می شود. مرحوم ملا علی احمد حامدی یکی از معلمان قدیمی پسرانه در اواخر سده قبل و اوایل این سده در قید حیات بوده اند ودانش آموزان زیادی داشته اند. مرحومه ملا زهرا خواهر ملا علی  احمد تا حدود  ۱۳۲۰ دروس قرآنی را به دختران تدریس می کردند.

از سال  ۱۲۸۰ لغایت ۱۲۹۳ معلمه ای بنام ملا زینب فرزند ملا عباسعلی و زوجه ملا محمد ابراهیم مصباحیان به تدریس قرآن و علوم دینی خواهران اشتغال داشته اند. مرحوم قلی صفائی نقل می کردند که مرحوم میرزا سید احمد  (آیت اله زیارتی) مدت کوتاهی از سال ۱۲۹۵ به شغل معلمی و مکتب خانه داری در منزل کربلائی احمد صفائی واقع در سنگسر اشتغال داشته اند و خود ایشان یکی از شاگردان کوچک آن مکتب خانه بوده اند.

در بخشی از زندگی نامه آیت الله زیارتی آمده است که ایشان درس ابتدائی ومقدماتی را نزد والد ماجدش و نیز پدر همسرش فراگرفته است. بنابراین مرحوم سید محمد صادق زیارتی و شاید زوجه اش از سال۱۲۸۰به مدت چندین سال در کسوت معلمی بوده اند ونیز شیخ علی اکبراستعلامی پدر همسر آیت الله در همین سنه ذکر شده که می توانسته از معلم مکتب خانه ومدرس حوزه بوده باشد.

آقای علی اصغر حامدی نقل می کردند که مرحوم حاج آقا محمد ابو المعالی قبل از آنکه به عنوان یکی از امامان جمعه و جماعت سنگسر تعیین شوند درمحله بخوسرآموزش اعیان زادگان را بعهده داشتند و نیز متصدی دفاتر رسمی ازدواج وطلاق ودفتر اسناد رسمی شماره ۷سنگسر هم بوده اند .

درسا ل۱۳۰۴ خیراندیشی بنام مرحوم امان درمنزل خود واقع در درجزین نسبت به گشایش مکتب خانه وجذب دانش آموز مبادرت نمودند که شروع کار معلمی مرحوم ضیاء  علی مصباحیان در این مکتب خانه هم به شمار می رود.

مرحوم ملا حمزه یکی دیگر از معلمان مکتب خانه ای وبنام سنگسر به شمار    می رفتند مدرسه ایشان جنب مسجد جامع قدیم (صاحب الزمان عج) قرار داشته واکنون جزء مسجد می باشد وی پدر مرحوم شیخ محمود علی صفائی سنگسری بوده اند و در حدود سال۱۲۶۰ شمسی به این شغل شریف اشتغال داشته اند ملا حمزه به عنوان معتمد مردم شهر گاهاً در مسند قضاوت هم قرار می گرفتند. و بعضی ازحکم ها یا پاسخ استعلامها را بصورت کتبی و  به زبان شعر می نوشتند که نشانگر ذوق و هنر این معلم بوده است .وی از صوت خوب داوودی هم بهره مند بوده و در تعزیه خوانی نامدار بوده است .

آقا سید علی وآقا سید محمد مجتهد و آقا سید حسن نیز علاوه براینکه از علمای شهر بودند در اوایل قرن گذشته نسبت به تدریس طلبه ها هم اقدام می کردند. مرحوم شیخ علی مهاجر ومرحوم سید حسن معروفی وملا علی پرزاد (معصومی)،غلامحسین خسروانی وغلامرضا ذوالفقارخانی زحمات فراوانی را در آموزش این شهر به کار بستند .

مرحوم آیت اله زیارتی به علت مخالفتش با نظام پادشاهی، به مریدان خود دستور اکید دادندکه فرزندان خود را به مدرسه دولتی نفرستند وشاید کار معلمان مدرسه غیر دولتی را هم قبول نداشتند. به همین منظور حدود سال۱۳۳۹آقای سید علی متولیان را که در قید حیات هستند به معلمی منصوب نمودند وفرزندان اکثریت قریب به اتفاق مریدان آیت اله تا سال۱۳۵۴ شمسی که حدود  ۱۰۰۰ نفر بودند نزد وی تلمذ نموده وبه مدارج خوب دینی ومعنوی رسیدند.

پدر حقیر (نگارنده)به نام مرحوم حاج ضیاء علی مصباحیان فرزند مرحوم ملا محمد ابراهیم مصباحیان که ابتدا معلم درجزین بوده و بعد از آن در منزل خود ودر نهایت در مدرسه حسینیه ، تکیه سنگسر به تدریس اشتغال داشتند (ازسال۱۳۰۴تا حدودسالهای۱۳۵۰)وی علاوه بر آموزش قرآن و علوم دینی دروس نوین از جمله ورزش و بهداشت را همانند مدارس دولتی آموزش می دادند و به جای سرود یا ترانه خوانی دانش آموزان از اشعار عرفانی استفاده می کردند.این معلم به دلیل اینکه در حین معلمی به خدمت نظام وظیفه به تهران اعزام شدند سعی می نمودند به نحوی از مدارس تهران بازدید نموده و شیوه های تدریس و نوع مدیریت مدرسه را الگو برداری نموده تا در سنگسر پیاده نماید . ایشان در پادگان باغ شاه تهران هم به دستور فرماندهی خود به آموزش سربازان بی سواد می پرداختند .

 دانش آموزان این مدرسه که مایل به ادامه تحصیل بودند درس ششم ابتدائی را بصورت متفرقه امتحان می دادند و می توانستند به تحصیل خود تا اخذ مدرک تحصیلات عالی ادامه دهند وبعضی ازآنان به مدارج عالی دانشگاهی نائل آیند.

خانم زیبا مصباحیان هم که از سال۱۳۲۷ لغایت ۱۳۴۲ به آموزش دختران سنگسر اشتغال داشتند، به شیوه تدریس پدرشان مرحوم ملا ضیاء علی مصباحیان به این کار می پرداختند.

از دیگر زنان معلمه، مرحومه ملا شهربانو، مرحومه ملا لیلا و دخترش  معصومه، مرحومه ملا فاطمه، در زیارت ، مرحومه ام لیلا استعلامی همسر مرحوم آیت اله زیارتی در محله بالای سنگسر، مرحومه معلم شهربانو و مرحومه ملا معصومه سبحانی بودند که در مرکز شهر تدریس می کردند. و نیزفاطمه سرودی مشهور به ملا فاما در خیابان امام حسین فعلی، شهربانو صفائیان معروف به شهربان نساء ومعلم مانساءمستخدمین حسینی که در قید حیات هستند همگی به تدریس قرآن و امر سواد آموزی مشغول بوده اند.

ازمیان تحصیل کرده های مکتبخانه ای و مدارس دولتی نیز بودند کسانی که دانش افزونتری فراگرفته و بسیاری از آنان در گذشته وحال در شمار مقامات مملکتی و نخبگان کشوری قرار گرفته و خوش درخشیدند و می درخشند.

اینجانب (نگارنده)با کسب دو نوع تجربه آموزشی متفاوت (مکتبخانه ای و دولتی)دریافتم که آموزش وپرورش مردمی گذشته نسبت به آموزش وپرورش دولتی تقریبا با دغدغه کمتر و آرامش بیشتر بوده است. اما هر چه بوده جای خود را به تدریج به آموزش و پرورش  دولتی  داده است  که  به شرح شروع وفعالیت آنها در سنگسر سابق تا به امروز   می پردازیم  و به  این  منظور  از  بسیاری  از   اساتید  و  متقدمین  شهر ازجمله جناب آقای   حاج   احمد حامدی   که   یکی   از   تحصیل  کرده های قدیمی و   پیشکسوت   فرهنگی   شهر   می باشند   و  برادر   بزرگوارشان   آقای علی اصغر حامدی و سایر عزیزان که از آنها کسب اطلاع گردیده است تقدیر وتشکر نموده و برای تمامی آنان که از دنیا رفته اند، از خداوند متعال طلب مغفرت را داریم .

اولین مدرسه دولتی سنگسر با عنوان مدرسه نمره ۳ در حدود سال۱۳۰۰ هجری شمسی با مدیریت آقای بنی هاشمی که اصالتاً از اهالی سرخه بودند شروع به کار کرد و آموزگارانی چون آقا سید جلال متولیان (اهل سنگسر)، موسوی و سیف اله زاده به امر تدریس اشتغال داشتند. میرزا احمد صالح یا صالحی که اهل ذوق در ادبیات وشعر و شاعری بودند بدلیل علاقمندی به فنون جدید آموزشی نیز در این مدرسه به کارهای جنبی  مشغول به کار شدند. از نکات گفتنی در مدرسه دولتی نمره ۳وجود شاگردان ممتازی مثل مرحوم علی آقا حامدی  می باشد که از مدرسه ملا علی احمد به این مدرسه انتقال یافتند و تحصیلات متوسطه را در مشهد گذراندند. مکان این مدرسه در پشت آب انبار حاج آقا مهدی بوده که در سالهای اخیر تخریب و ساختمان دارالقرآن در آن محل احداث گردیده است. با افتتاح دبستان شاه پسند درسال۱۳۰۶ دانش آموزان بیشتری جذب مدارس دولتی شدند. مرحوم علی اکبر حامدی مشهور به ریاضی درسال۱۳۱۷برای معلمی ابتدا به استخدام در این مدرسه درآمدند که بعداً به مدرسه فرخی یا نمره۳ سابق انتقال یافتند.

آقای شریعت پناهی از فرهنگیان دلسوز شهرستان سمنان معلم دیگری در مدرسه شاه پسند بودند که رهبری پیشاهنگی مدرسه را هم  عهده دار بوده اند. یکی از فعالیتهای این گروه (پیشاهنگی)توزیع دفاتری به منظور خاطره نویسی کارهای نیک بود.  (روی جلد دفتر خاطره نوشته بوده اند ‹‹کردار نیک،پندار نیک،گفتار نیک››لازم به یاد آوری است با افتتاح این مدرسه بزرگ برای مدتی کوتاه دانش آموزان مدرسه نمره۳ به مدرسه شاه پسند منتقل شدند  وبعد از زمانی اندک مجدداً مدرسه نمره۳ با نام مدرسه فرخی و به صورت مختلط بازگشایی می گردد.

قابل ذکر است که  نام خانم شاه پسند دائیان را می توان به عنوان اولین زن خیر مدرسه ساز دولتی استان و شاید کشور ذکر کرد.

مدرسه شاه پسند را از اموال آقا محمد دائی سنگسری (یکی از درباریان ناصر الدین شاه قاجار)احداث کردند چه پسندیده و زیباست اگر با نگارش نام ایشان و افراد مشابه به در تابلوی چنین مدارسی نام آن خیرین را گرامی بداریم.

مدرسه فرخی (نمره۳)مجدداً افتتاح و از حدود سال ۱۳۱۷ مدیریت مختلط آموزشگاه به علی اکبر حامدی مشهور به ریاضی واگذار می شود و پس از چند سال این مدرسه به ساختمان جدید الاحداث واقع در فضای سبز فعلی در خیابان صاحب الزمان انتقال می یابد. ساختمان این مدرسه و دبستان ابو مسلم از محل  یک  درصد عوارض شهرداری سنگسر در سال ۱۳۳۴ تکمیل گردید که فعلاُ جهت بازسازی آن تخریب و تسطیح گردیده که همان طور باقی مانده است.

لازم به یادآوری است که زمین این مدرسه متعلق به شهرداری سنگسر بوده است که به آموزش وپرورش واگذار شده است .

       اولین   دبستان مستقل دخترانه   امیر کبیر  در محل منزل کربلایی ابو القاسم صفائی در سال۱۳۲۷ گشایش یافته وسرکار خانم زهرا ابوابی (همسر علی اکبر حامدی)عهده دار ثبت نام از دانش آموزان دختر وتدریس در کلاس اول گردیدند، سرکار خانم حسنی به عنوان مدیر زن وخانم شریعت پناهی به عنوان معلم که هر دو از اولین چهره های فرهنگی زن در شهرستان سمنان بودند به این دبستان دخترانه ملحق شدند .این مدرسه( با نام امیر کبیر ) پس از  ۴سال به دبستان فرخی (نمره۳)منتقل گردید .

مدرسه اسلامی سنگسر که تصویر آن و دانش آموزان در کتاب سنگسر تالیف تقی طاهری که از سال ۱۳۲۰ به یادگار مانده است یکی دیگر از مدارس مهم این شهر تلقی می گردد و بعد از این مدرسه دبستان خواجه نظام الملک و رازی  هم افتتاح گردیده است . دبیرستان شاهپور سنگسر درحدود سال۱۳۱۴ که همزمان با تاسیس دبیرستان پهلوی سمنان بوده با دو دبیر که از تهران ماموریت داشتند افتتاح می گردد.

جالب است بدانیم که مرحوم حجت الاسلام حاج سید علی اکبر سیادتی با وجود نابینائی مطلق دروس ابتدائی را که در مکتبخانه آموزش دیده بودند به طور متفرقه امتحان داده و پس از دریافت گواهینامه ششم ابتدائی به عنوان یکی از دانش آموزان سال اول دبیرستان ثبت نام کرده و به اتفاق علی اصغر حامدی و دیگر همکلاسیها در سال۱۳۱۸ گواهینامه اول دبیرستان را از اولین دبیرستان سنگسر دریافت کردند.

ریاست این دبیرستان را آقای دهگان عهده دار بودند که زبان فرانسه را هم تدریس می کردند و آقای پارسا از دیگر همکارانشان بودند که دبیر چند درس بودند. دبیرستان شاهپور بدلایلی پس از مدتها فعالیت به تعطیلی کشانده شد و بعد از چند سال بنام دبیرستان ابومسلم و با تغییر به نامی دیگر با نام  دبیرستان ادب گشایش یافت که ابتدا دوره سه ساله اول( سیکل) دایر گردید و پس از مدت طولانی  دوره سه ساله دوم را دایر کردند.

آموزش وپرورش در سنگسر تابع معارف واوقاف وصنایع مستظرفه  استان مازندران بوده و در مرحله بعد حدود سال۱۳۰۰  با نام فرهنگ و معارف و اوقاف سنگسر وپس از تشکیل اداره کل آموزش وپرورش فرمانداری کل سمنان و به سال۱۳۴۱ به عنوان نمایندگی آموزش وپرورش نزول کرده و در نهایت درسال۱۳۵۴ به آموزش وپرورش منطقه سنگسر تغییر نام یافته و فعلاً دارای اداره آموزش وپرورش شهرستان مهدی شهر و نمایندگی آن در شهمیرزاد به فعالیت می پردازد.

 پی نوشت: این مقاله پیش از این توسط اداره آموزش و پروش مهدیشهر و نیز فصلنامه فرهنگ قومس  منتشر شده بود.

  • Ali:

    Salam,
    Shayeste bod az dabirane Sangesri keh omri robe khedmat barayeh shahreman zamat keshideh bodan zekr mikardid. Az aghayan, Marhom Aliyeh Hor, Marhom Reza Gholi Mostakhdemin, Mahrom Samadian.

    • عباس مصباحیان:

      نگارنده از عدم درج بیوگرافی بعضی از فرهنگیان شهرمان همچون مرحومان صمدیان، مستخدمین، حر، شاهورانی و … پوزش می طلبد و به روح پرفتوح آنان درود می فرستد. اما یادآوری می شود صفحاتی که در فصلنامه قومس و اممثالهم به چاپ مقاله اختصاص می یابد محدود بوده و فراموشی هم مزید بر علت.

  • yadi:

    مطالب جالبی جمع اوری شده از اقای مصباحیان ممنونیم اگر به موضوع بودجه ساخت پنج مدرسه در سنگسر که توسط دکتر امیری رییس برنامه بودجه کشور بواسطه اشنایی با طایفه غنیان در ییلاقات لاریجان در نظر گرفته بود و فقط مدرسه همایون و پاپالو از ان ساخته شد اشاره میشد خوب بود. همچنین به زحمات اقای فرهنگ هم اشاره میشد بد نبود

  • عباسعلی نیک فرجام:

    سلام
    فکر میکنم خالی از لطف نباشه که این مطلب رو هم من اضافه کنم…
    مادر پدربزرگ من به نام “ملا زینب” یکی از معدود معلم های قرآن زمان خودشون بودن…
    پدربزرگ من سال ۱۲۷۰ به دنیا اومدن…
    و همه به جای اینکه ایشون رو به فامیلی بشناسن به نم “ملا زینب عباس” میشناسن!
    و هنوز هم که هنوزه اگه من بخوام خودم رو به قدیمی های شهرمون معرفی کنم باید بگم “نوه ملازینب عباسم”
    جالبه بهتون بگم که تنها شاگرد پسر ملازینب که سواد خواندن و نوشتن رو پیش ایشون یاد گرفتن؛ مرحوم علی اکبر حامدی معروف به “ریاضی” پدر آقای علیرضا حامدی بودن که در آینده یکی از معلم های خوب زمان خودشون شدن…

  • حسین معصوم:

    بنظر میرسد موارد بصورت یکجانبه و حقیقت گویی نشده است اگر هم اکنون در مهدیشهر از پدرانمان سوال گردد نزد چه کسی با سواد شده اید چه کلامی ویا قرآنی خواهند گفت مرحوم زنده یاد ملاعلی معصوم تا جائیکه استاد جلیل القدر آقای دکتر محمد قلی نادعلیان از مفاخروچهره ماندگار ایران از فرزندان مهدیشر در کلیه مصاحبه خود و شرح زندگینامه به این موضوع صراحتا و با افتخار اعلا م نموده که از مکتبخانه زنده یاد ملاعی شروع تا به چهره ماندگار شدن ختم نمودم لیکن نویسنده و گرد آورنده محترم براحتی از زحمات این استاد جلیل القدر چشم پوشی و از کنار آن گذشته بقول شیخ اجل سعدی شیرازی که بر روی سنگ مزار زنده یاد ملاعلی معصومی حک گردیده زیبا بیان شده . نام نیکی گر بماند ز آدمی به کزو ماند سرای زنگار نام نیک رفتگان ضایع مکن تا بماند نام نیکت بر قرار انشالله خداوند مارا از صالحان قرار دهد.!

    • عباس مصباحیان:

      فرزند محترم مرحوم ملاعلی معصوم گله مندی خود را مبنی بر کوتاهی مطلب ابراز نموده اند در حالیکه بین سالهای ۸۰-۸۱ چندین بار از ایشان درخواست بیوگرافی این معلم دلسوز شد و اظهار می داشتند که خود در حال تدوین مطالب جامعی می باشند. ضمنا فرمایش چهره ماندگار شهرمان جناب آقای دکتر نادعلیان که از مکتبخانه شادروان نام بردند حدود سال ۸۶ بوده و مقاله چند سال جلوتر منتشر شده است

  • muhamad:

    maghaleh besiar jalebi mibashad

  • رشیدی:

    با سلام
    روحش شاد امیدوارم خداوند متعال به خانواده شادروان ملاعلی معصوم عمرتی با عزت دهد. زیرا برادران رشیدی در مکتب خانه ملاعلی تعلیم داده شده اند هر چند که در این وب سایت کم لطفی شده ولی هیچ وقت یاد آن مرحوم از سنگسر و دانش آموختگانش بیرون نخواهدرفت.
    باتشکر

دیدگاهتان را بنویسید

آگهی مراسم
نظرسنجی
آب و هوا
مهدیشهر
آبان ۱, ۱۳۹۳, ۵:۳۵ ق.ظ
صاف
صاف
13°C
احساس واقعی: 11°C
فشار کنونی: 1020 mb
رطوبت: 67%
سرعت باد: 1 m/s شمالشمالغرب
تند باد: 1 m/s
اطلاعات بیشتر...
 
  ادبــی
آمار سایت
  • کاربران حاضر: 2
  • بازدید امروز: 15
  • بازدید دیروز: 567
  • کل بازدیدها: 732443
  • کل نوشته‌ها: 911
  • کل دیدگاه‌ها: 3524